Sanayi Hamleleri

Sınırlı bir sanayi altyapısıyla yola çıkan Cumhuriyet, on beş yıl içinde kapsamlı bir üretim ve sanayi sistemi kurdu. Osmanlı'dan devralınan başlıca tesisler Hereke İpek Dokuma, Feshane Yün İplik, Bakırköy Bez ve Beykoz Deri fabrikalarıydı.

Cumhuriyet 1923–1938 arasında bunlara 46 fabrika ve sanayi tesisi daha ekledi. Bu sayının kapsamı kaynağa göre değişir: kimi zaman yalnızca işletmeye alınan tesisleri sayar, kimi zaman temeli atılıp döneme sığmayanları da (örneğin 1938'de temeli atılan İzmir Klor ve Sivas Çimento fabrikalarını) içerir. Yani 46 tesisin hepsi aynı yıl tam kapasiteyle üretim yapmıyordu.

1929 Krizi: Ekonomi Mühendisliğinin Sınavı

1929'da patlak veren Dünya Ekonomik Buhranı tarım ürünü fiyatlarını çökertti ve dünyanın büyük bölümünü küçülmeye sürükledi. Türkiye buna serbest piyasa çözümüyle değil, planlı devletçilikle karşılık verdi; Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) bu tepkinin somut ürünüydü. Sonuç, dönemin genel eğilimine ters yönde işledi: ikincil kaynaklara göre sanayinin millî gelirdeki payı 1929'da yaklaşık %10'dan 1939'da yaklaşık %18'e çıktı. Türkiye, SSCB ile birlikte, çoğu kapitalist ekonomi küçülürken büyümeye devam eden az sayıdaki ülkeden biri olarak anılır.

Kurulan Büyük Tesisler

• Sümerbank (11 Temmuz 1933). Banka, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulayıcı kurumuydu. 20 milyon TL sermayeyle kuruldu (sermayesi 1939'da 100 milyon TL'ye çıktı) ve devlet fabrikalarını kurmak, finanse etmek ve işletmekle görevlendirildi. Kayseri Bez, Ereğli Bez, Nazilli Basma, Gemlik Suni İpek ve Bursa Merinos gibi tesisler onun çatısı altında hayata geçti. Beş işletmeyle başlayan Sümerbank, 1945'te 59 işletmeye ulaştı.
• Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası. Fabrikanın temeli 20 Mayıs 1934'te atıldı ve 16 Eylül 1935'te açıldı. Sovyetler Birliği'nde tasarlanan ve 8,5 milyon liralık Sovyet kredisiyle kurulan tesis, Cumhuriyet'in devlet eliyle yaptığı ilk büyük ölçekli modern tekstil fabrikasıdır.
• ETİBANK (1935). MTA'nın keşfettiği yatakları modern yöntemlerle işletmek için kurulan devlet bankası, Güleman krom, Ergani bakır ve Zonguldak kömürü başta olmak üzere çok sayıda işletmeyi yönetti. Bölgesel elektrik tesisleri de kurup işletti.
• Karabük Demir-Çelik Fabrikası. Temeli 3 Nisan 1937'de atılan tesis, ağır sanayide Türkiye'nin ilk büyük adımıydı. 10 Kasım 1936'da imzalanan 2,5 milyon sterlinlik İngiliz kredisiyle Brassert firmasına yaptırıldı. İlk yüksek fırın 9 Eylül 1939'da ateşlendi ve ilk Türk ham demiri 10 Eylül 1939'da alındı.
• Şeker fabrikaları. Uşak, Alpullu, Eskişehir ve Turhal şeker fabrikaları, 6 Temmuz 1935'te kurulan Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'ye devredilerek tek çatı altında birleştirildi.
• Paşabahçe, Nazilli, Bursa Merinos ve Gemlik. Bu dört tesis Birinci Beş Yıllık Plan'ın büyük yatırımlarındandı. Paşabahçe, Sümerbank'a değil Türkiye İş Bankası'na bağlıydı; temeli 14 Ağustos 1934'te atıldı, ilk üretim 4 Temmuz 1935'te yapıldı ve şişe-cam ithalatına bağımlılığı sona erdirdi. Nazilli Basma'nın temeli 1935'te atıldı, üretime 9 Ekim 1937'de geçti ve büyük ölçüde Sovyet kredisi ile makineleriyle donatıldı. Bursa Merinos ile Gemlik Suni İpek'in temeli 28 Kasım 1935'te atıldı; Atatürk her ikisini de Şubat 1938'de (1–2 Şubat) açtı.

Tam Kronoloji (1923–1938)

• Ankara Fişek Fabrikası (1924). Türkiye'nin ilk yerli cephane fabrikasıdır ve bağımsız savunma sanayiinin temelini oluşturdu.
• Gölcük Tersanesi (1926). Yaralı Yavuz zırhlısının onarımı için İzmit Körfezi'nde kurulan tersane, Cumhuriyet'in deniz sanayiinin ilk büyük tesisi oldu.
• Şakir Zümre Fabrikası (1925). Çeşitli sanayi ürünleri üreten bu tesis, erken Cumhuriyet döneminin özel sanayi girişimlerinden biriydi.
• Eskişehir Hava Tamirhanesi (1925). Türk Hava Kuvvetleri'nin ilk bakım-onarım merkeziydi ve bugünkü 1. Hava İkmal ve Bakım Merkezi'nin temelini oluşturdu.
• Alpullu Şeker Fabrikası (1926). İstanbul ve Trakya Şeker Fabrikaları T.A.Ş. tarafından kurulan fabrika 26 Kasım 1926'da işletmeye açıldı ve Cumhuriyet'in ilk şekerini üretti.
• Uşak Şeker Fabrikası (1926). Yerel girişimcilerin kurduğu Uşak Terakki Ziraat T.A.Ş.'nin fabrikası, temeli 1925'te atıldıktan sonra 17 Aralık 1926'da açıldı; yer seçimi nedeniyle zarar edince 11 Temmuz 1933'te Sümerbank'a devredildi.
• Kayseri Uçak Fabrikası (1926). Türkiye–Junkers ortaklığıyla kurulan TOMTAŞ, ilk yerli uçak üretim girişimiydi.
• Kırıkkale Mühimmat Fabrikası. Temeli 1925'te atılan tesis 1928–29'da işletmeye açıldı; bugünkü MKE'nin çekirdeğini oluşturan fabrika tüfek, top ve mühimmat üretti.
• Bünyan Dokuma Fabrikası (1927). Kayseri'nin Bünyan ilçesinde kurulan bir yün dokuma tesisidir.
• Eskişehir Kiremit Fabrikası (1927). İnşaat malzemesi üretimi için kurulan bir devlet tesisiydi.
• Kırıkkale Elektrik Santrali ve Çelik Fabrikası. Sanayi tesislerine enerji ve çelik hammadde sağlayan bu entegre tesisin kuruluş yılı kaynaklara göre 1926 ile 1932 arasında değişir; kapasitesi artan sanayi talebini karşılamak üzere 1931'de genişletildi.
• Ankara Çimento Fabrikası (1928). Cumhuriyet'in inşaat hamlesini besleyen ilk çimento üretim merkeziydi.
• Ankara Havagazı Fabrikası (1929). Ankara'nın kentsel enerji altyapısını kuran tesistir.
• İstanbul Otomobil (Ford) Montaj Fabrikası (1929). Ford, Şubat 1929'da hükûmetten montaj fabrikası kurma hakkını aldı; Tophane rıhtımındaki eski ambarlarda kurulan tesis, Türkiye'deki ilk otomobil montaj hattıdır ve 1934'e kadar otomobil monte etti.
• Kayaş Kapsül Fabrikası (1930). Savunma sanayii için kapsül ve patlayıcı bileşeni üretti.
• Nuri Killigil tesisleri (1930). Özel girişimci Nuri Killigil, tabanca, havan ve mühimmat üreten bir savunma sanayi tesisi kurdu.
• Eskişehir Şeker Fabrikası (1933). Orta Anadolu'nun şeker üretim kapasitesini güçlendirdi.
• Turhal Şeker Fabrikası (1934). Karadeniz bölgesinin pancar üretimiyle bütünleşen bir şeker fabrikasıdır.
• Ereğli Bez Fabrikası. Temeli 20 Ekim 1934'te atıldı, 4 Nisan 1937'de açıldı; Sümerbank bünyesinde kurulan pamuklu dokuma tesisidir.
• Bakırköy Bez Fabrikası (1934). Osmanlı'dan devralınan iplik ve bez fabrikası Cumhuriyet döneminde modernize edildi.
• Bursa Süt Fabrikası (1934). Türkiye'nin ilk modern süt işleme ve pastörizasyon tesisi olarak anılır.
• Zonguldak Antrasit Fabrikası (temel atma, 1934). Kömür işleme ve temizleme altyapısının temelini oluşturdu.
• Zonguldak Kömür Yıkama Fabrikası (1934). Ereğli havzası kömürünü işleyerek sanayi kalitesine ulaştırdı.
• Keçiborlu Kükürt Fabrikası (1934). Isparta Keçiborlu'daki kükürt yataklarını işleyerek kimya sanayiine hammadde sağladı; artan tarım ve kimya talebi üzerine 1935'te yeni bir ünite eklendi.
• Isparta Gülyağı Fabrikası (1934). Dünya gül yağı üretiminde Türkiye'nin payını artıran, ihracata dönük bir tesisti.
• Buğday siloları (1934). Ankara, Konya, Eskişehir ve Sivas'ta kurulan silolar tarımsal ürünlerin güvenle saklanmasını sağladı.
• İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası. Temeli 1934'te atıldı ve ilk kâğıt 18 Nisan 1936'da üretildi; Türkiye'nin ilk modern kâğıt üretim tesisi olarak basın ve eğitim için büyük önem taşıyordu.
• Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası. Temeli 14 Ağustos 1934'te atıldı; ilk üretim 4 Temmuz 1935'te, resmî açılış 29 Kasım 1935'te yapıldı. Fabrika Türkiye'nin şişe ve cam ihtiyacında dışa bağımlılığını sona erdirdi ve 1936'da ülkenin şişe ve cam eşya talebini tek başına karşılayabilir hâle geldi.
• Nazilli Basma Fabrikası. Temeli 1935'te atıldı, üretim 9 Ekim 1937'de başladı. Büyük ölçüde Sovyet kredisi ve makineleriyle kurulan bu Sümerbank tesisi, Ege pamuğunu işleyerek pamuklu bezi basıp boyadı.
• Bursa Merinos Fabrikası. Temeli 28 Kasım 1935'te atıldı; yüksek kaliteli yün kumaş üreten fabrikayı Atatürk 2 Şubat 1938'de açtı.
• Gemlik Suni İpek Fabrikası. Temeli 28 Kasım 1935'te atıldı. Türkiye'nin ilk suni ipek (viskoz) üretim tesisi olan fabrikayı da Atatürk 1 Şubat 1938'de açtı.
• Ankara Çubuk-1 Barajı (1936). Cumhuriyet döneminin ilk barajıdır: inşaatı Mayıs 1930'da başladı, Nisan 1936'da tamamlandı ve baraj 3 Kasım 1936'da törenle açıldı. 1994'e kadar Ankara'nın içme suyunu karşıladı; sulama ve sel kontrolü için de kullanıldı.
• Zonguldak Taş Kömürü Fabrikası (1936). Karadeniz kömür havzasında üretimi artırmak için kurulan bir işleme tesisiydi.
• Barut, tüfek ve top fabrikaları (1936). MKE bünyesinde savunma sanayii kapasitesi genişletildi.
• Nuri Demirağ Uçak Fabrikası (1936). Yerli girişimci Nuri Demirağ'ın kurduğu bu tesis, ikinci büyük uçak üretim girişimiydi.
• Malatya Sigara Fabrikası (1936). Tütün işleme ve sigara üretimini Doğu Anadolu'ya taşıdı.
• Bitlis Sigara Fabrikası (1936). Doğu Anadolu'daki tütün üreticisini destekleyen bölgesel bir fabrikaydı.
• Malatya Bez Fabrikası. Yapım yılı kaynaklara göre 1936 ile 1939 arasında değişir; 1930'ların ikinci yarısında kurulan bu Sümerbank tesisi Doğu Anadolu'da tekstil üretimini yaygınlaştırdı.
• Karabük Demir-Çelik Fabrikası (temeli 1937, üretim 1939). İngiliz teknik desteğiyle kurulan tesis, Türkiye'nin ağır sanayideki ilk büyük adımıydı. İlk yüksek fırın 9 Eylül 1939'da ateşlendi; üretim, Atatürk'ün ölümünden sonra başladı.
• Divriği Demir Ocakları (1938). Karabük'e demir cevheri sağlayan bu maden işletmesi, entegre çelik zincirinin bir halkasıydı.
• İzmir Klor Fabrikası (1938). Kimya sanayii için klor ve soda üretti; tarım ve tekstile hammadde sağladı.
• Sivas Çimento Fabrikası (1938). İç Anadolu'nun inşaat malzemesi ihtiyacını yerelden karşıladı.
• Sivas Cer Atölyesi (1939). Lokomotif ve vagon bakım-onarım kapasitesini İç Anadolu'ya taşıdı. Kamulaştırma 1936'da başladı, açılış 1939'da yapıldı; Atatürk dönemi projesi olan atölye, ölümünden sonra tamamlandı.

Bu listedeki yılların bir bölümü temel atma, bir bölümü ilk üretim, bir bölümü resmî açılış tarihidir; kaynaklar arasında bir yıllık kaymalar olabildiği için ilgili kalemlerde mümkün olduğunca ilgili tarihler ayrı ayrı belirtilmiştir. Kömür, krom ve şeker gibi üretim artışları ikincil kaynaklarda farklı baz yıllarla verildiğinden burada tek bir "kat" ya da yüzde oranı sunulmamıştır; ayrıntı için Maden ve Tarım kartlarına bakınız. Kronolojideki kalemlerin tamamı birincil kaynaklarla tek tek doğrulanmamıştır; hata görürseniz sayfa altındaki düzeltme bildirimi bağlantısını kullanın.