Demiryolları & Ulaşım

Osmanlı döneminde inşa edilen demiryolları çoğunlukla yabancı sermayenin elindeydi ve ticari çıkarlara göre döşenmişti. Cumhuriyet, hem bu hatların sahipliğini hem de yeni hatların güzergâhını yeniden tanımladı.

Temel Atılımlar

• Yeni hatlar. 1923–1938 arasında yaklaşık 3.000 km yeni demiryolu döşendi; kaynaklara göre bu rakam 2.800 ile 3.300 km arasında değişir.
• Devletleştirme (1924). Anadolu demiryolları yabancı şirketlerden satın alınarak devlet mülkiyetine geçirildi.
• Eskişehir Cer Atölyesi. Atölye lokomotiflerin bakım ve onarımını yaptı; aynı zamanda Türk teknik elemanları yetiştiren bir okul işlevi gördü.
• Türk müteahhitler. 1933'ten sonra demiryolu inşaatında yerli firmaların payı arttı.
• Doğuya doğru genişleme. Hat sırasıyla Kayseri'ye (1927), Sivas'a (1930), Malatya'ya (1931), Niğde'ye (1933) ve Diyarbakır'a (1935) ulaştı. Sivas–Erzurum hattının yapımı 1933'te başladı ve 1939'da tamamlandı; böylece Anadolu'nun doğusu Ankara'ya bağlanmış oldu.
• Kabotaj Kanunu (1926). Kanun, Türk limanları arasındaki taşımacılığı yabancı gemilere yasaklayarak deniz taşımacılığında tam egemenliği sağladı.
• Sivas Cer Atölyesi (1939). Buharlı lokomotiflerin ve yük vagonlarının bakım ve onarımı için kurulan bu tesis, bugünkü TÜRASAŞ Sivas'ın çekirdeğidir. Arsa kamulaştırması 1936'da başladı, açılış 1939'da yapıldı; planlama ve kuruluş çalışmaları Atatürk döneminde yürütüldü, açılış ise ölümünden sonraya düştü.

Atatürk için demiryolu hem ekonomik hem de siyasi bağımsızlığın simgesiydi.

Osmanlı'dan devralınan ağ yaklaşık 4.100–4.600 km'ydi. Buna 1923–1938 arasında eklenen yaklaşık 3.000 km yeni hatla birlikte toplam ağ, dönem sonunda yaklaşık 7.000–8.600 km'ye ulaştı. Kimi kaynaklarda geçen "8.000 km" rakamı bu toplam ağ büyüklüğüdür, yalnızca yeni yapılan kısım değildir.

Millileştirilen Demiryolu ve Liman Hatları

Osmanlı imtiyaz şirketlerinin elindeki hatlar ve limanlar iki aşamada devlet mülkiyetine geçti.

• Haydarpaşa Liman ve Rıhtımı (1924). İstanbul'un ana yük limanı, Osmanlı dönemi imtiyaz şirketinden satın alındı.
• Haydarpaşa–Ankara Demiryolu (1924). Anadolu'nun ana omurgası olan hat, Anadolu-Bağdat Demiryolu şirketinden devralındı.
• Eskişehir–Konya hattı (1924). İç Anadolu bağlantısı aynı alım paketi içinde millileştirildi.
• Arifiye–Adapazarı hattı (1924). Sakarya bölgesini ana hatta bağlayan kol da bu paketle devlete geçti.
• Mersin–Tarsus–Adana hattı (1924). Çukurova'nın ihracat koridoru olan hat, Chester imtiyazı görüşmelerinin çökmesinin ardından satın alındı.
• Manisa–Bandırma hattı (1934). Kuzey Ege'yi ana ağa bağlayan hat millileştirildi.
• İzmir–Afyon hattı (1935). Ege'nin iç bölgelerini İzmir'e bağlayan hat özel sermayeden devlete geçirildi.
• Aydın Demiryolu Şirketi (1936). İzmir–Aydın–Dinar güzergâhını işleten İngiliz sermayeli şirket devralındı.
• Şark Demiryolları T.A.Ş. (1937). Rumeli ve Edirne bağlantılarını kapsayan yabancı sermayeli ağın Türkiye sınırları içindeki kısmı millileştirildi.

Millileştirmeler ideolojik değil pragmatikti: hükümet, yabancı sermayeye karşı olmadığını defalarca açıkladı. Nitekim 1934–1938 arasında şirketler millileştirilirken aynı dönemde 32 yeni yabancı şirket Türkiye'de faaliyete geçti.