Havacılık & Savunma Sanayii

Cumhuriyet'in ilk yıllarında havacılık hem savunma hem de sanayileşme açısından stratejik bir alan sayıldı ve bu anlayış somut fabrika yatırımlarıyla desteklendi.

TOMTAŞ: Kayseri Uçak Fabrikası

Türkiye'nin ilk uçak üretim girişimi, 1925 yazında tamamlanan Türkiye–Junkers görüşmeleriyle başladı. 15 Ağustos 1926'da imzalanan anlaşmayla, eşit ortaklı Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) kuruldu. Şirketin sermayesi yaklaşık 3,5 milyon TL (7 milyon Mark) idi ve plan, Eskişehir'de bir bakım-onarım tesisini de kapsıyordu. Kayseri'deki fabrika 6 Ekim 1926'da resmî bir törenle açıldı.

• 1926–1927. Fabrikada 30 adet A-20 L ile 3 adet F-13 üretildi. Türk personelin bir bölümü de gruplar hâlinde eğitim için Almanya'daki Junkers tesislerine gönderildi.
• 1928. Junkers'in mali sıkıntıları, taahhütlerini yerine getirememesi, Türk ve Alman personel arasındaki ücret farkı ve siyasi müdahaleler yüzünden ortaklık 3 Mayıs 1928'de sona erdi. Junkers hisselerini 520.000 TL karşılığında Türk Tayyare Cemiyeti'ne devretti.
• 1930'lar. Fabrika Hava Müdürlüğü bünyesinde yeniden yapılandırıldı ve Curtiss (Hawk-II, Fledgling), Gotha, PZL ile Miles (Magister) lisanslarıyla uçak ve planör üretmeyi sürdürdü. 1926–1942 arasında toplam yaklaşık 200 uçak ve planör üretildi.

Meselenin özü yalnızca fabrika kurmak değildi: asıl amaç yerli teknik insan kaynağı ve mühendislik kapasitesi oluşturmaktı. Millî Savunma Bakanlığı, Kayseri'deki bugünkü 2'nci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü'nün kökenini 1926'daki TOMTAŞ'a dayandırır.

Diğer Tesisler

• Türk Hava Kurumu. Kurum 1925'te Türk Tayyare Cemiyeti adıyla kuruldu ve bugünkü adını 1935'te aldı. Uçak üretimi için bağış toplayan ve eğitim kampanyaları yürüten çatı kuruluş olarak çalıştı.
• Nuri Demirağ Uçak Fabrikası (1936). Yerli girişimci Nuri Demirağ, İstanbul Beşiktaş'ta özel bir uçak fabrikası kurdu. Fabrikada eğitim uçağı (Nu.D.36) ve yolcu uçağı (Nu.D.38) prototipleri üretildi.
• Kırıkkale Mühimmat Fabrikası. Temeli 1925'te atılan fabrika 1928–29'da işletmeye açıldı. Savunma sanayinin ilk büyük tesisi olan bu fabrika, bugünkü Makina ve Kimya Endüstrisi'nin (MKE) çekirdeğini oluşturur; MKE'nin sekiz ana fabrikasından beşi hâlâ Kırıkkale'dedir.

Versay Antlaşması Almanya'ya havacılık sanayii kurmayı yasaklamıştı; bu yüzden Türkiye, erken Cumhuriyet döneminde Almanya için de stratejik bir üretim ortağı hâline geldi.