Kurumsal Mimari

Cumhuriyet yalnızca on beş yılda hem üretim altyapısını hem de onu yönetecek kurumsal çerçeveyi kurdu. Bu eş zamanlı inşa, Atatürk döneminin en özgün özelliklerinden biridir.

Kurulan Kurumlar

• Türkiye İş Bankası (26 Ağustos 1924). Atatürk'ün direktifiyle ve İzmir İktisat Kongresi kararları doğrultusunda kurulan banka, Cumhuriyet'in ilk ulusal bankasıdır. İlk şube 9 Eylül 1924'te Ankara'da açıldı ve ilk genel müdür Celal Bayar oldu.
• Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası (19 Nisan 1925). 633 sayılı kanunla kurulan banka, özel sektöre sanayi ve maden kredisi vermek ve devlet fabrikalarını geçici olarak işletmek üzere tasarlanan ilk kalkınma bankasıydı. Hedeflerine ulaşamayınca 1932'de tasfiye edildi.
• Emlak ve Eytam Bankası (3 Haziran 1926). İnşaat kredisi vermek ve yetim haklarını korumak amacıyla 20 milyon TL sermayeyle kuruldu. İlk şubesi 13 Temmuz 1926'da Ankara'da açıldı.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 11 Haziran 1930'da kabul edilen 1715 sayılı kanunla, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip bir anonim ortaklık olarak kuruldu ve 3 Ekim 1931'de faaliyete başladı.
• İller Bankası (11 Haziran 1933). 2301 sayılı kanunla "Belediyeler Bankası" adıyla kuruldu; il özel idarelerine ve belediyelere finansman, danışmanlık ve altyapı desteği sağladı. 1944'te bugünkü adını aldı.
• THY (20 Mayıs 1933). 2186 sayılı kanunla "Devlet Hava Yolları İşletmesi" adıyla Millî Savunma Bakanlığı'na bağlı olarak kuruldu. İlk filosu iki King Bird, iki Junkers F-13 ve bir ATH-9 (Tupolev ANT-9) olmak üzere beş uçaktan oluşuyordu; ilk seferler İstanbul–Eskişehir–Ankara hattında yapıldı. Kurum 1953'te 6623 sayılı kanunla Türk Hava Yolları adını aldı ve 1956'da anonim ortaklığa dönüştü. Hem sivil ulaşımın hem de siyasi bütünleşmenin bir aracı olarak tasarlanmıştı.
• PTT. 1923 tarihli 376 sayılı Posta Kanunu ve 1924 tarihli 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu ile tek çatı altında yeniden yapılandırıldı. Posta şubeleri devletin kırsaldaki en geniş temas ağına dönüştü; tasarruf hesabı ve pul gibi araçlarla finansal erişimin de kapısı oldu (bkz. Haberleşme kartı).
• MTA (Haziran 1935). 2804 sayılı kanunla kurulan enstitünün görevi, Osmanlı döneminde sistematik olarak incelenmemiş Anadolu yeraltı kaynaklarını aramak ve haritalamaktı. Kuruluşundan 1939'a dek 1.319 nokta incelendi; bulunan yatakların işletilmesi Etibank'a devredildi. Kurum bugün MTA Genel Müdürlüğü adıyla çalışıyor (bkz. Maden kartı).
• Devlet çiftlikleri. Tohum ıslahı, damızlık hayvan yetiştiriciliği ve model işletmeler için Karacabey Harası (1926), Ceylanpınar (1937 tarihli kanun) ve benzeri çiftlikler kuruldu. 1984'te kurulan TİGEM bugün bunların bir bölümünü yönetiyor (bkz. Tarım kartı).
• Denizbank (1937). 3295 sayılı kanunla kurulan devlet bankası, Denizyolları, liman işletmeleri ve AKAY'ı tek çatıda toplamayı amaçladı. Yaklaşık bir buçuk yıl faaliyet gösterdikten sonra 1939'da kaldırılarak Devlet Denizyolları İşletmesi'ne dönüştürüldü (bkz. Denizcilik kartı).
• Tütün Rejisi'nin millileştirilmesi (1925). Osmanlı döneminin en ağır miraslarından biri olan ve yabancı alacaklıların denetiminde işletilen tütün tekeli 4 milyon lira karşılığında Türk devletine devredildi. Bu adım, İzmir İktisat Kongresi'nin "millî iktisadi egemenlik" hedeflerinin ilk somut uygulamasıydı.
• Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. Osmanlı'nın tapu-i hümayun, temessük ve hüccet gibi birbirinden bağımsız belgelerden oluşan mülkiyet düzeni, aynı parsele birden fazla hak iddiasının doğmasına yol açıyordu. 1924'te Tapu Umum Müdürlüğü kuruldu; 1925 tarihli 658 sayılı Kadastro Kanunu'yla bu teşkilata bir kadastro birimi eklendi ve Mayıs 1925'ten itibaren Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa ve Konya'da mülkiyet kadastrosu çalışmaları başladı. Bugünkü anlamda kadastronun yasal çerçevesi, Aralık 1934 tarihli 2613 sayılı Kadastro ve Tapu Tahriri Kanunu ile aynı ay çıkan Tapu Kanunu'yla çizildi; kurumun yapısı 1936'da 2997 sayılı kanunla belirlendi. Güvenceli tapu, arazinin kredi teminatı olarak gösterilebilmesini kolaylaştırdı.
• DİE. 1926'da İstatistik Umum Müdürlüğü olarak kuruldu. Nüfus sayımlarını (1927, 1935), tarım ve sanayi üretim verilerini ve dış ticaret istatistiklerini derleyerek planlı kalkınma modelinin sayısal tabanını oluşturdu. Bugünkü TÜİK'in öncüsüdür.
• Teşviki Sanayi Kanunu (28 Mayıs 1927). 1055 sayılı kanun 1942'ye dek yürürlükte kaldı. Çevirici güç ve işçi sayısına göre dört sınıfa ayrılan sanayi işletmelerine kazanç vergisi muafiyeti, hammadde ve makine ithalinde gümrük muafiyeti, belediye sınırları dışındaki hazine arazilerinden 10 hektarlık alanın bedelsiz tahsisi ve devlet demiryolu ile denizyolu taşımalarında %30 indirim tanıdı. İlk beş yılda yararlanan işletme sayısı 342'den 1.473'e, sanayide çalışan işçi sayısı 17.000'den 62.000'e çıktı (kaynaklar küçük farklarla başka rakamlar da verir). 1932'de gümrük muafiyeti kaldırıldı ve yerine makine ile inşaat malzemesi kredisi getirildi. Özel girişim, 1929 buhranının getirdiği döviz ve sermaye kısıtları karşısında yetersiz kaldı; bu durum Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın devlet öncülüğündeki modeline geçişin zeminini hazırladı.
• Tekel (İnhisarlar İdaresi). Osmanlı'nın 1881 Muharrem Kararnamesi'yle kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi, tütün, tuz ve benzeri gelirleri yabancı alacaklılar adına topluyordu. Cumhuriyet bu mirası adım adım kırdı: Tütün Rejisi, 26 Şubat 1925 tarihli 588 sayılı kanun çerçevesinde 4 milyon liraya satın alınarak devletleştirildi ve 1927'de Tuz İnhisarı Umum Müdürlüğü kuruldu. Tütün, tuz ve içki idareleri 1928–1932 arasında ayrı çalıştı; çoğu kaynağa göre 1932'de İnhisarlar Umum Müdürlüğü çatısında birleştirildi (teşkilat kanunu 1941'de çıktı, Tekel Genel Müdürlüğü adı 1946'dan itibaren kullanıldı). Kurum hem bütçe için öngörülebilir bir gelir kaynağı hem de tütün üreticisi için devlet alım güvencesi işlevi gördü. 2000'li yıllarda özelleştirilerek tasfiye edildi.
• Halk Bankası (1933). 2284 sayılı Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kanunu, esnafa ve zanaatkâra tercihli koşullarla kredi sağlayacak bir kalkınma bankası kurdu. Yasal çerçeve Atatürk döneminde çizildi, ancak banka fiilen 1938'de çalışmaya başladı. Kaynaklara göre 1938–1950 arasında esnafa Halk Sandıkları aracılığıyla kredi verdi; 1950'den sonra şube açıp doğrudan kredi kullandırmaya başladı. T. Halk Bankası A.Ş. (Halkbank) adıyla bugün de faaliyet gösteriyor.
• İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat – 4 Mart 1923). 1.135 delegenin katıldığı kongrede oybirliğiyle kabul edilen "Misak-ı İktisadi" (İktisat Andı) 12 maddeden oluşur ve yerli üretimin teşviki, girişim özgürlüğü ile kanunlara uyan yabancı sermayeye izin gibi ilkeleri içerir. Bu ilkeler, yukarıdaki kurumların tamamının fikri çerçevesini oluşturdu (kaynak: Politika Akademisi derlemesi, kongre tutanaklarına dayanarak).

Bu kurumların büyük bölümü bugün hâlâ faaliyettedir. Türkiye'nin modern idari ve ekonomik yapısının çekirdeği bu on beş yılda atıldı.