Enerji & Elektrifikasyon

Sanayileşmenin görünmeyen temeli enerjiydi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında elektrik üretimi büyük ölçüde birkaç büyük şehirde ve yabancı sermayeli imtiyaz şirketlerinin elindeydi; ülkenin geri kalanı büyük ölçüde elektriksizdi.

Kurumsal Adımlar

• Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİEİ, Haziran 1935). Bu devlet kurumu su gücü ve enerji kaynaklarının etüdünü, elektrik üretim ve dağıtım planlamasını üstlendi.
• Etibank (Haziran 1935). Maden ve enerji üretimini birlikte finanse eden bir devlet bankası olarak kuruldu.
• Silahtarağa Elektrik Santrali. İstanbul'un 1914'te kurulan ilk kent ölçekli santralinin işletmesi yabancı sermayeli bir şirketin elindeydi. Şirket 1937'de devletçe satın alınarak kamulaştırıldı ve Nafia Vekaleti'ne bağlı Elektrik Umum Müdürlüğü'ne geçti; 1 Temmuz 1938'de de İstanbul Belediyesi'nin kurduğu İETT'ye (İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri) devredildi.
• İmtiyazların devralınması. 1930'larda yabancı sermayeli elektrik dağıtım imtiyazları kademeli olarak devlete geçirildi.
• Ankara Elektrik ve Havagazı. Başkentin elektrik üretimi ve havagazı dağıtım altyapısı yabancı işletmeciden alınarak devlet mülkiyetine geçirildi.
• İstanbul Tramvay Şirketi. Kentin tramvay işletmesi 1930'ların sonunda kamulaştırılarak İETT çatısı altına alındı.
• İstanbul Tünel Şirketi. Kıta Avrupası'nın ilk yeraltı toplu taşıma hatlarından biri olan Karaköy–Beyoğlu Tüneli, yabancı imtiyazdan çıkarılarak devlet işletmesine devredildi.
• İzmir Tramvay ve Elektrik T.A.Ş. İzmir'in elektrik üretimini ve tramvay işletmesini yürüten yabancı sermayeli şirket millileştirildi.
• İzmir Suları T.A.Ş. İzmir'in içme suyu dağıtım şebekesinin işletmesi devlet mülkiyetine alındı.
• Trabzon Visera (Işıklar) HES (1929). Temeli 1926'da atılan ve yaklaşık 1 MW gücündeki santral, Doğu Karadeniz'in ilk depolamasız nehir tipi hidroelektrik santralidir ve Cumhuriyet döneminin ilk hidroelektrik santrallerinden biri olarak anılır. Kaynaklar, santralin belediye ya da özel girişim olarak başladığı konusunda ayrışır.
• Ankara ve Adana Elektrik T.A.Ş. (5 Temmuz 1939). 3688 sayılı kanunla şirketlerin hisselerinin bir kısmı hükûmetçe satın alındı. Bu işlem, 1930 tarihli 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun belediyelere tanıdığı imtiyaz alım hakkının üzerine kurulan millileştirme sürecinin devamıdır. Süreç Atatürk döneminde başladı, ölümünden sonra tamamlandı.
• Bursa ve Mersin Elektrik T.A.Ş. (5 Temmuz 1939). 3689 sayılı kanunla iki sanayi ve liman şehrinin elektrik şirketlerinin hisseleri hükûmetçe satın alındı. Satın alınan işletmelere sonradan belediyelerin kendi sınırlarında tesis kurma ve işletme hakkı tanındı.

EİEİ'nin kurduğu etüt ve planlama geleneği, sonraki dönemde DSİ ve TEK gibi kurumların temelini oluşturdu.

Fırat–Dicle Havzası: Erken Hidrolik Etütler

EİEİ kurulunca görev alanı yalnızca elektrik üretimiyle sınırlı kalmadı; Türkiye'nin tüm akarsu havzaları etüt kapsamına alındı. 1930'ların sonunda Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde ilk sistematik hidrolik ve sulama potansiyeli araştırmaları başlatıldı. Bu erken etütler dönemin imkânlarıyla sınırlı kaldı; ancak kurumsal bilgi birikimi ve metodoloji, 1954'te kurulan Devlet Su İşleri'ne (DSİ) aktarıldı. DSİ'nin sonraki on yıllarda gerçekleştirdiği Keban Barajı (1974) ve Atatürk Barajı (1992) projeleri, bu etüt geleneğinin uzak devamıdır. Not: 1977'de başlayan Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) bu dönemin eseri değildir; ancak EİEİ'nin havza bazlı etüt yaklaşımının oluşturduğu teknik temelin üzerine inşa edilmiştir.