Planlı Başkent: Ankara

Ankara 13 Ekim 1923'te başkent ilan edildiğinde sınırlı altyapıya sahip bir Anadolu kentiydi. Cumhuriyet başkenti rastgele büyümeye bırakmadı: kentin gelişimini önce yabancı uzmanların hazırladığı planlarla, ardından uluslararası bir yarışmayla yönlendirmeye çalıştı. Bu, Cumhuriyet'in şehircilik alanındaki ilk büyük mühendislik sınavıdır.

Planlama Aşamaları

• Lörcher Planı (1924–25). Carl Christoph Lörcher iki plan hazırladı: 1924'te eski Ankara, 1925'te yeni Ankara için. 1925 planı ızgara sistemli, bahçeli ve iki katı geçmeyen evler öngörüyordu. Plan kısmen uygulandı, ancak hızlı nüfus artışı yüzünden 1927'ye gelindiğinde yetersiz bulundu.
• Başkent yarışması (1927–28). Ankara Belediyesi, Hermann Jansen, Joseph Brix ve Léon Jaussely'den ön raporlar aldı. 1928'de yalnızca bu üç uzmanın davet edildiği özel bir yarışma düzenlendi ve Jansen'in önerisi kabul gördü.
• Jansen Planı (onay: 23 Temmuz 1932). Planda kentin ana omurgası olarak Atatürk Bulvarı önerildi, kentin esas gelişme yönü güneye çevrildi ve eski kentin çevresinde üç yönde yeni yapılaşma öngörüldü. Jansen, plan uygulanırken 1939'a kadar Ankara ile Berlin arasında gidip geldi; bir kaynağa göre 1938'e kadar Türkiye'de kaldı.

Başkentte Kurulan Kurumlar

• Gazi Orman Çiftliği (5 Mayıs 1925). Bugünkü Atatürk Orman Çiftliği'dir (bkz. Tarım kartı).
• Harita Umum Müdürlüğü (2 Mayıs 1925). Kökeni 1895'e uzanan harita teşkilatı, 657 sayılı kanunla Cumhuriyet'te yeniden örgütlendi. Cebeci'ye yerleşti ve karargâh binası 1927'de hizmete girdi.
• Rasâdât-ı Cevviye Müessesesi (12 Kasım 1925). Etlik'te kurulan müessese Türkiye'deki ilk meteoroloji kuruluşuydu (bkz. Ölçü, Zaman & Bilimsel Altyapı kartı).
• Ankara Hukuk Mektebi (1925) ve Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933). İkisi birlikte başkentin yükseköğretim çekirdeğini oluşturdu (bkz. Eğitim kartı).
• Ankara otomatik telefon santrali (11 Eylül 1926). Türkiye'nin ilk otomatik santraliydi (bkz. Haberleşme kartı).
• Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi (1928) ve Ankara Numune Hastanesi. Hastanenin ana binası 1928–1933 arasında yapıldı; ikisi birlikte başkentin sağlık altyapısını oluşturdu (bkz. Halk Sağlığı kartı).

Sınırlar

Planlı büyüme, hızlı nüfus artışı ve uygulama sapmaları karşısında kısmen aşındı; Jansen Planı'nın ne ölçüde uygulandığı akademik literatürde tartışmalıdır. Bu kart planın kendisini ve onunla birlikte kurulan kurumları anlatır; kentin sonraki on yıllardaki gelişimi kapsam dışındadır.