Denizcilik & Limanlar

Osmanlı döneminde Türk kıyıları arasındaki taşımacılığın büyük bölümü yabancı şirketlerin elindeydi. Cumhuriyet bunu bir egemenlik meselesi olarak ele aldı.

Temel Adımlar

• İzmir İktisat Kongresi (1923). Kongrede millî bir deniz filosu kurulması ve kabotaj hakkının kullanılması yönünde ilk kararlar alındı.
• Kabotaj Kanunu (1926). 815 sayılı kanun 19 Nisan 1926'da kabul edildi ve 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girdi; Türk limanları arasındaki yolcu ve yük taşımacılığı yalnızca Türk bayraklı gemilere tanındı.
• Gölcük Tersanesi (1926). Bataklık arazinin kurutulmasıyla kurulan tersanede hasarlı Yavuz Zırhlısı 1927'de onarıldı.
• Gemi siparişleri. Ticaret filosunu büyütmek için başta Almanya olmak üzere yurt dışına gemi siparişleri verildi.
• İzmir Rıhtım Şirketi ve Tramvay İşletmesi. İzmir limanının rıhtım ve yük elleçleme imtiyazını elinde tutan yabancı sermayeli şirket, Denizbank kanunuyla (1937) devlet mülkiyetine geçirildi.
• İstanbul Rıhtım, Dok ve Antrepo T.A.Ş. İstanbul limanının ana yük elleçleme ve depolama tesisi millileştirilerek devlet denizciliği altyapısına dahil edildi.
• Ereğli Şirketi. Ereğli limanını ve işletmesini, Zonguldak–Çatalağzı demiryolu hattını ve kömür madeni işletmelerini bünyesinde barındıran karma imtiyaz şirketi, hem enerji hem ulaşım açısından taşıdığı stratejik önem nedeniyle devletleştirildi.
• Denizbank (27 Aralık 1937). 3295 sayılı kanunla kurulan banka, Denizyolları, AKAY, liman işletmeleri ve kılavuzluk gibi devlet denizcilik kurumlarını tek çatı altında topladı. Yalnızca yaklaşık bir buçuk yıl faaliyet gösterdi; 1939'da 3633 sayılı kanunla kaldırıldı ve yerini Devlet Denizyolları ile Devlet Limanları İşletmeleri genel müdürlüklerine bıraktı.
• TCG Saldıray ve Atılay (1939). Bu iki denizaltı, Cumhuriyet Donanması'nın ilk modern denizaltıları arasındaydı. Saldıray, Kiel'deki Germaniawerft tersanesinde yapıldı (kızağa 10 Şubat 1937'de konuldu) ve 5 Haziran 1939'da Haliç'te düzenlenen törenle donanmaya katıldı. Atılay ise İstanbul Taşkızak'ta inşa edilip 19 Mayıs 1939'da denize indirildi; hizmete giriş tarihi kaynaklara göre değişir. Atılay 14 Temmuz 1942'de mayına çarparak battı.

Denizbank kısa ömürlü olsa da bu düzenlemelerin bütünü, bugünkü Türk deniz ticaret filosunun ve devlet tersanelerinin kurumsal temelini oluşturdu.