Halk Sağlığı & Sağlık Altyapısı

Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923'te ülkede 554 hekim, 136 ebe, 86 yataklı tedavi kurumu ve 6.437 hastane yatağı vardı; hekim başına yaklaşık 19.860 kişi düşüyordu. Sıtma nüfusun yaklaşık yarısını, bazı bölgelerde çok daha fazlasını etkiliyor; verem ve trahom da kitlesel halk sağlığı sorunlarıydı. Bu tabloyu dönüştürmek, sanayi yatırımları kadar stratejik bir öncelik hâline getirildi.

Temel Kurumlar ve Yatırımlar

• Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi (27 Mayıs 1928). 1267 sayılı kanunla Ankara'da, Rockefeller Vakfı'nın desteğiyle kurulan kurum, Türkiye'nin ilk modern halk sağlığı ve mikrobiyoloji kurumudur; 1942'de Sağlık Bakanı Refik Saydam'ın adını aldı. 1931'de BCG aşısı üretildi, 1932'de serum üretimi ülke ihtiyacını karşılayacak düzeye geldi ve serum ithalatı durdu, 1934'te de çiçek aşısı üretimi iç talebi karşıladı.
• Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930). 1593 sayılı bu temel yasa, salgın hastalıklarla mücadeleyi, zorunlu aşılamayı ve ulusal halk sağlığı denetimini düzenledi.
• Numune Hastaneleri (1924). TBMM 16 Mart 1924'te Ankara, Sivas, Erzurum ve Diyarbakır'da birer Numune Hastanesi kurulmasına karar verdi. Ankara'da 1881'de Gureba Hastanesi olarak başlayan kurum 1924'te Ankara Numune Hastanesi adını aldı; bugünkü ana bina 1928–1933 arasında yapıldı (önce 1927'de 50 yataklı Refik Saydam Pavyonu, ardından 300 yataklı İsmet Paşa Binası).
• Haydarpaşa Numune Hastanesi (1936). 1903'ten beri tıp eğitimine hizmet eden Haydarpaşa binası (1908–1933 arasında İstanbul Tıp Fakültesi) 1936'da Numune Hastanesi olarak hizmete açıldı.
• Sıtma mücadelesi. Cumhuriyet'in ilanında nüfusun yaklaşık yarısı sıtmalıydı; kıyı bölgelerinde 1924 tarihli bir çalışmada bu oran %90'a varıyordu. 1924'te Ankara, Afyon ve Adana'da mücadele merkezleri açıldı. 13 Mayıs 1926'da kabul edilen 839 sayılı Sıtma Mücadelesi Kanunu, sıtmalı bölgelerde mücadele teşkilatları, enstitüler ve laboratuvarlar kurulmasını, kurslar açılmasını ve ihtiyaç sahiplerine kinin dağıtılmasını öngördü.
• Verem savaşı. Cumhuriyet döneminin ilk verem savaş derneği 1923'te Dr. Behçet Uz ve arkadaşları tarafından İzmir'de kuruldu; İstanbul'da 1927'de Veremle Mücadele Cemiyeti izledi. Ulusal çatı örgüt (1948) ve verem savaşının kanuni çerçevesi (1949, 5368 sayılı kanun) ise Atatürk sonrasına aittir; dönemin mücadelesi büyük ölçüde gönüllü derneklere dayanıyordu.
• Ebelik. 1923'te Sağlık Bakanlığı, il özel idareleri ve belediyelerde çalışan ebe sayısı yalnızca 136'ydı. ATAM dergisindeki verilere göre bu sayı 1930'da 400'e, 1935'te 616'ya ve 1940'ta 806'ya çıktı. Ebelik mesleği 1928 tarihli 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarz-ı İcrasına Dair Kanun'la düzenlendi; ebelere ayrılan bölüm 47. maddeden başlar. Rakamlar, ihtiyaca göre sınırlı kalan ama istikrarla büyüyen bir kadroyu gösterir.
• Hekim ve hastane kapasitesi. 1923'te 554 olan hekim sayısı 1928'de 1.078'e, 1930'da 1.182'ye çıktı; hekim başına düşen nüfus 19.860'tan 1928'de 12.841'e geriledi. Sağlık Bakanlığı kurumlarındaki yatak sayısı 1930'da 11.398'e, 1935'te 13.038'e ulaştı. Kaynaklar farklı kapsamlar kullandığı için bu rakamlar 1923'teki 86 kurum ve 6.437 yatakla birebir karşılaştırılmamalıdır. Artış belirgin olsa da kırsal nüfusun hekime erişimi dönem boyunca sınırlı kaldı.

Sağlık politikası, Türkiye'de devletçi kalkınma modelinin ayrılmaz bir parçasıydı: üretebilmek için sağlıklı ve eğitimli bir nüfus şarttı. Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi'nin aşı ve serum üretimi ithalat bağımlılığını azalttı; kurum sonraki yıllarda Çin ve Mısır'a da aşı gönderdi (Çin sevkiyatının yılı kaynaklarda 1938 ya da 1940 olarak geçer).